Mūla Artha Pratipatti – Project MAP (Prototype Page)

Deterministic Sanskrit Meaning Architecture · svami.in
🏠 Home

🌟 Welcome to Project MAP

Mūla Artha Pratipatti (मूल अर्थ प्रतिपत्ति) — literally "Root Meaning Comprehension" — is a systematic methodology for understanding Sanskrit texts through deterministic, śāstra-aligned analysis.

🎯 What is Project MAP?

Project MAP is a comprehensive framework for Sanskrit text analysis that breaks down complex verses into nine distinct analytical layers. Each layer builds upon the previous one, creating a complete understanding from word formation to philosophical meaning. This approach mirrors classical vyākaraṇa (grammar) and mīmāṃsā (exegesis) commentarial traditions, ensuring both pedagogical clarity and scholarly rigor.

📖 The Nine Layers of Analysis

  1. Original Text — The verse in its complete metrical form
  2. Padavibhāga — Word separation resolving all sandhi
  3. Anvaya-Krama — Syntactic reordering for prose clarity
  4. Pratipadārtha — Word-by-word meanings in three languages
  5. Rūpa-Niṣpatti — Morphological derivation and grammatical analysis
  6. Sandhi — Junction rules and phonetic transformations
  7. Samāsa — Compound analysis and derivation
  8. Bhāvārtha — Simple translation in Hindi, Telugu, and English
  9. Vyākhyāna — Traditional scholarly commentary

👥 Who is this for?

📚 Common Readers

Access the original text, word separation, and simple translations in multiple languages without needing deep grammatical knowledge.

🎓 Sanskrit Students

Learn through detailed grammatical analysis, morphology, sandhi rules, and compound derivations with step-by-step explanations.

🔬 Scholars & Researchers

Engage with traditional vyākhyāna (commentary), avatārikā (context), and philological analysis following classical commentarial traditions.

🗺️ How to Navigate

Use the navigation buttons above to explore:

Use the ← Back buttons at the top of each section to navigate sequentially, or the 🏠 Home button to return to the top of the page.

📜 Example Verse (Prototype)

वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ।।

— Raghuvaṃśa, Maṅgalācaraṇa (Opening Benediction)

Simple Translation:
I bow to Pārvatī and Parameśvara, the Parents of the Universe, who are inseparably united like word and meaning, for the attainment of true knowledge of word and meaning.

🚀 Getting Started

Begin with the 💖 Starter section for a gentle introduction, then explore the 📐 Structure to understand the methodology. Advanced learners can dive directly into the 🎓 Scholar or 📚 All sections for comprehensive analysis.

Begin Your Journey →
← Back to Introduction 🏠 Home

MAP – Structure, Methodology & Rationale

Project MAP follows a deterministic, śāstra-aligned methodology in which Padavibhāga establishes the canonical lexical units, Anvaya–Krama fixes the semantic order, and all subsequent layers are strictly derived without introducing new forms. This mirrors classical vyākaraṇa– mīmāṃsā commentarial practice and ensures pedagogical clarity and scholarly auditability.

Hierarchical Content Structure (9 Components)

#SegmentDescriptionExplanationAudience
1Original TextComplete verseThe verse as composed by the poet, in its metrical form with sandhi appliedCommon Reader
2PadavibhāgaCanonical lexical listWord separation - breaking the verse into individual words by resolving sandhi, establishing the base units for analysisCommon Reader
3Anvaya–KramaSyntactic orderRearrangement of words in natural prose order for grammatical clarity, making the sentence structure explicitSanskrit Student
4PratipadārthaWord-by-word meaningIndividual meaning of each word in Hindi, Telugu, and English - the semantic value of each lexical unitSanskrit Student
5Rūpa–NiṣpattiMorphological derivationGrammatical analysis showing stem, gender, case/person/tense, and inflectional form of each wordSanskrit Student
6SandhiJunction analysisRules and transformations applied when words combine - showing how individual words merge phoneticallySanskrit Student
7Samāsa / GrammarCompound derivationAnalysis of compound words showing their constituent parts and the type of compound formation (dvandva, tatpuruṣa, etc.)Sanskrit Student
8BhāvārthaSimple meaning (multi-lingual)Complete translation and interpretation of the verse's overall meaning in accessible languageCommon Reader
9Special CommentaryAvatārikā & VyākhyānaTraditional scholarly commentary including introductory context (avatārikā) and detailed explanation (vyākhyāna) by classical commentatorsScholar
← Back to Structure 🏠 Home

💖 Raghuvaṃśa – Maṅgalācaraṇa (Starter)

1) Original Text

वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ।।

2) Padavibhāga

वागर्थौ, इव, संपृक्तौ, वागर्थप्रतिपत्तये, जगतः, पितरौ, वन्दे, पार्वतीपरमेश्वरौ।

8) Bhāvārtha

Hindi:
मैं पार्वती और परमेश्वर को प्रणाम करता हूँ, जो समस्त जगत् के माता–पिता हैं और जो शब्द तथा अर्थ के समान अविच्छिन्न रूप से संयुक्त हैं, जिससे शब्द और अर्थ का यथार्थ ज्ञान प्राप्त होता है।

Telugu:
శబ్దం మరియు అర్థం విడదీయరాని విధంగా ఏకమై ఉన్నట్లే, సమస్త జగత్తుకు తల్లిదండ్రులైన పార్వతి–పరమేశ్వరులకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను; శబ్దార్థాల యథార్థ జ్ఞానం కలుగుటకై.

English:
I bow to Pārvatī and Parameśvara, the Parents of the Universe, who are inseparably united like word and meaning, for the attainment of true knowledge of word and meaning.

← Back to Starter 🏠 Home

Scholar Section

3) Anvaya–Krama

वागर्थौ, इव, संपृक्तौ, जगतः, पितरौ, पार्वतीपरमेश्वरौ, वागर्थप्रतिपत्तये, (अहम्) वन्दे।

4) Pratipadārtha

PadamHindi / TeluguEnglish
वागर्थौशब्द-अर्थ / పదము-అర్థముword and meaning
इवजैसे / వలెlike
संपृक्तौअभिन्न / విడదీయలేనిinseparably united
जगतःजगत् का / జగత్తు యొక్కof the universe
पितरौमाता-पिता / తల్లిదండ్రులుparents
पार्वतीपरमेश्वरौపార్వతి–పరమేశ్వరులుPārvatī and Parameśvara
वागर्थप्रतिपत्तयेशब्दार्थज्ञानार्थम् / పదార్థజ్ఞానార్థంfor attaining knowledge
वन्देवंदन / వందనంI bow

5) Rūpa Niṣpatti (Morphological Analysis)

  • वागर्थौ – अकारान्तपुंलिङ्ग 'वागर्थ'शब्दः प्रथमाद्विवचनान्तः
  • इव – अव्ययम्
  • संपृक्तौ – अकारान्तपुंलिङ्ग 'संपृक्त'शब्दः प्रथमाद्विवचनान्तः
  • वागर्थप्रतिपत्तये – इकारान्त स्त्रीलिङ्ग 'प्रतिपत्ति'शब्दः चतुर्थ्येकवचनान्तः
  • जगतः – तकारान्त पुंलिङ्गः 'जगत्'शब्दः षष्ठ्येकवचनान्तः
  • पितरौ – ऋकारान्त पितृशब्दः द्वितीया द्विवचनान्तः
  • वन्दे – वदि-अभिवादनस्तुत्योः आत्मनेपद धातुः लट् उत्तमपुरुष एकवचनान्तः

6) Sandhi (Junction Analysis)

  • वाक् + अर्थौ → वागर्थौ (जश्त्व सन्धिः)
  • वाक् + अर्थ + प्रतिपत्तये → वागर्थप्रतिपत्तये
  • पार्वती + परमेश्वरौ → पार्वतीपरमेश्वरौ (दीर्घ सन्धिः)

7) Samāsa / Grammar (Compound Analysis)

  • वाक् च अर्थश्च → वागर्थौ (इतरेतरयोगद्वन्द्वः)
  • वागर्थयोः प्रतिपत्तिः → वागर्थप्रतिपत्तिः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • तस्यै → वागर्थप्रतिपत्तये (चतुर्थी – तादर्थ्ये)
  • परमः च असौ ईश्वरः च → परमेश्वरः (कर्मधारयः)
  • पार्वती च परमेश्वरः च → पार्वतीपरमेश्वरौ (इतरेतरयोगद्वन्द्वः)
← Back to Scholar 🏠 Home

Complete MAP Rendering (All 9 Segments)

1) Original Text

वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ।।

2) Padavibhāga

वागर्थौ, इव, संपृक्तौ, वागर्थप्रतिपत्तये, जगतः, पितरौ, वन्दे, पार्वतीपरमेश्वरौ।

3) Anvaya–Krama

वागर्थौ, इव, संपृक्तौ, जगतः, पितरौ, पार्वतीपरमेश्वरौ, वागर्थप्रतिपत्तये, (अहम्) वन्दे।

4) Pratipadārtha

PadamHindi / TeluguEnglish
वागर्थौशब्द-अर्थ / పదము-అర్థముword and meaning
इवजैसे / వలెlike
संपृक्तौअभिन्न / విడదీయలేనిinseparably united
जगतःजगत् का / జగత్తు యొక్కof the universe
पितरौमाता-पिता / తల్లిదండ్రులుparents
पार्वतीपरमेश्वरौపార్వతి–పరమేశ్వరులుPārvatī and Parameśvara
वागर्थप्रतिपत्तयेशब्दार्थज्ञानार्थम् / పదార్థజ్ఞానార్థంfor attaining knowledge
वन्देवंदन / వందనంI bow

5) Rūpa Niṣpatti (Morphological Analysis)

  • वागर्थौ – अकारान्तपुंलिङ्ग 'वागर्थ'शब्दः प्रथमाद्विवचनान्तः
  • इव – अव्ययम्
  • संपृक्तौ – अकारान्तपुंलिङ्ग 'संपृक्त'शब्दः प्रथमाद्विवचनान्तः
  • वागर्थप्रतिपत्तये – इकारान्त स्त्रीलिङ्ग 'प्रतिपत्ति'शब्दः चतुर्थ्येकवचनान्तः
  • जगतः – तकारान्त पुंलिङ्गः 'जगत्'शब्दः षष्ठ्येकवचनान्तः
  • पितरौ – ऋकारान्त पितृशब्दः द्वितीया द्विवचनान्तः
  • वन्दे – वदि-अभिवादनस्तुत्योः आत्मनेपद धातुः लट् उत्तमपुरुष एकवचनान्तः

6) Sandhi (Junction Analysis)

  • वाक् + अर्थौ → वागर्थौ (जश्त्व सन्धिः)
  • वाक् + अर्थ + प्रतिपत्तये → वागर्थप्रतिपत्तये
  • पार्वती + परमेश्वरौ → पार्वतीपरमेश्वरौ (दीर्घ सन्धिः)

7) Samāsa / Grammar (Compound Analysis)

  • वाक् च अर्थश्च → वागर्थौ (इतरेतरयोगद्वन्द्वः)
  • वागर्थयोः प्रतिपत्तिः → वागर्थप्रतिपत्तिः (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • तस्यै → वागर्थप्रतिपत्तये (चतुर्थी – तादर्थ्ये)
  • परमः च असौ ईश्वरः च → परमेश्वरः (कर्मधारयः)
  • पार्वती च परमेश्वरः च → पार्वतीपरमेश्वरौ (इतरेतरयोगद्वन्द्वः)

8) Simple Meaning – Bhāvārtha

Hindi:
मैं पार्वती और परमेश्वर को प्रणाम करता हूँ, जो समस्त जगत् के माता–पिता हैं और जो शब्द तथा अर्थ के समान अविच्छिन्न रूप से संयुक्त हैं, जिससे शब्द और अर्थ का यथार्थ ज्ञान प्राप्त होता है।

Telugu:
శబ్దం మరియు అర్థం విడదీయరాని విధంగా ఏకమై ఉన్నట్లే, సమస్త జగత్తుకు తల్లిదండ్రులైన పార్వతి–పరమేశ్వరులకు నేను నమస్కరిస్తున్నాను; శబ్దార్థాల యథార్థ జ్ఞానం కలుగుటకై.

English:
I bow to Pārvatī and Parameśvara, the Parents of the Universe, who are inseparably united like word and meaning, for the attainment of true knowledge of word and meaning.

9) Special Annotation / Commentary

English Summary:
Avatārikā and Mallinātha Sūri's Vyākhyāna together establish that this Maṅgalācaraṇa is epistemic rather than ornamental, grounding the unity of Vāk–Artha in Śiva–Śakti ontology.

📜 मल्लिनाथसूरिकृत व्याख्यानम् (Sanskrit Original)

अवतारिका (Introduction):

रघुवंशाख्यं महाकाव्यं चिकीर्षुश्चिकीर्षितार्थाविघ्नपरिसमाप्तिसंप्रदायाविच्छेदलक्षणफलसाधनभूत विशिष्टदेवतानमस्कारस्य शिष्टाचारपरिप्राप्तत्वात्
"आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्"
इत्याशीर्वादाद्यन्यतमस्य प्रबन्धमुखलक्षणत्वात्काव्यनिर्माणस्य विशिष्टशब्दार्थप्रतिपत्तिमूलकत्वेन विशिष्टशब्दार्थयोश्च
"शब्दजातमशेषं तु धत्ते शर्वस्य वल्लभा ।
अर्थरूपं यदखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः"
इति वायुपुराणसंहितावचनबलेन पार्वतीपरमेश्वरायत्तत्वदर्शनात्तत्प्रतिपित्सया तावेवाभिवादयते —

वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥१॥

पदव्याख्या (Word-by-Word Explanation):

वागर्थाविति। वागर्थाविवेत्येकं पदम्। इवेन सह नित्यसमासो विभक्त्यलोपश्च पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं चेति वक्तव्यम्। एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्॥

वागर्थाविव शब्दार्थाविव संपृक्तौ। नित्यसंबद्धावित्यर्थः।
"नित्यः शब्दार्थसंबन्धः" इति मीमांसकाः॥

जगतो लोकस्य पितरौ।
माता च पिता च पितरौ। "पिता मात्रा" इति द्वन्दैकशेषः।
"मातापितरौ पितरौ मातरपितरौ प्रसूजनयितारौ" इत्यमरः॥

एतेन शर्वशिवयोः सर्वजगज्जनकतया वैशिष्ट्यमिष्टार्थप्रदानशक्तिः परमकारुणिकत्वं च सूच्यते॥

पर्वतस्यापत्यं स्त्री पार्वती।
"तस्यापत्यम्" इत्यण्। "टिड्ढाणञ्" इत्यादिना ङीप्॥

पार्वती च परमेश्वरश्च पार्वतीपरमेश्वरौ।
परमशब्दः सर्वोत्तमत्वद्योतनार्थः।
मातुरभ्यर्हितत्वादल्पाक्षरत्वाच्च पार्वतीशब्दस्य पूर्वनिपातः॥

वागर्थप्रतिपत्तये शब्दार्थयोः सम्यग्ज्ञानार्थं वन्दे अभिवादये॥

अलङ्कारविचारः (Literary Analysis):

अत्रोपमालंकारः स्फुट एव।
"स्वतःसिद्धेन भिन्नेन संपन्नेन च धर्मतः ।
साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकगोपमा" इति॥

प्रायिकश्चोपमालंकारः कालिदासोक्तकाव्यादौ।
भूदेवताकस्य सर्वगुरोर्मगणस्य प्रयोगाच्छुभलाभः सूच्यते।
"शुभदो मो भूमिमयः" इति।
वकारस्यामृतबीजत्वात्प्रचयगमनादिसिद्धिः॥

📘 మల్లినాథసూరి వ్యాఖ్యానం (Telugu)

అవతారిక (పరిచయం):

రఘువంశమనే మహాకావ్యాన్ని రచించదలచిన కాళిదాస మహాకవి, తాను ఆశించిన అర్థము ఎటువంటి విఘ్నములు లేకుండా సంపూర్ణమగుటకు, సంప్రదాయము అవిచ్ఛిన్నంగా నిలిచే ఫలసాధనరూపమైన విశిష్టదేవతా నమస్కారము శిష్టాచారంగా ప్రాప్తమై ఉన్నందున,

"ఆశీర్ణమస్క్రియా వస్తునిర్దేశో వాపి తన్ముఖమ్"

అని చెప్పబడిన విధంగా, ఆశీర్వాదము, నమస్కారము లేదా విషయనిర్దేశము — ఈ మూడింటిలో ఏదో ఒకటి కావ్యప్రబంధానికి ముఖలక్షణమగుటచేత, కావ్యనిర్మాణము విశిష్టమైన పదార్థప్రతిపత్తిమూలకమైనదై ఉండవలసినదిగా భావించబడుతుంది.

విశిష్టమైన పదములు మరియు విశిష్టమైన అర్థములు — ఈ రెండూ పార్వతీ–పరమేశ్వరుల ఆధీనములని,

"శబ్దజాతమశేషం తు ధత్తే శర్వస్య వల్లభా ।
అర్థరూపం యదఖిలం ధత్తే ముగ్ధేందుశేఖరః ॥"

అని వాయుపురాణ సంహిత వాక్యబలమున తెలుస్తున్నదనగా, ఆ తత్త్వాన్ని ప్రతిపాదించాలనే ఉద్దేశంతో కవి ముందుగా ఆ ఇద్దరికీ నమస్కారము చేస్తున్నాడు.

వాగర్థావివ సంపృక్తౌ వాగర్థప్రతిపత్తయే ।
జగతః పితరౌ వందే పార్వతీపరమేశ్వరౌ ॥

పదవ్యాఖ్య (పదార్థ వివరణ):

"వాగర్థావివ" అనే పదము ఒకటే పదము. "ఇవ" అనే ఉపమానవాచక పదముతో నిత్యసమాసముగా ఏర్పడినది; విభక్తిలోపమున్నది; పూర్వపదానికి సహజమైన స్వరమే నిలిచి ఉన్నది. ఇలాంటి ప్రయోగం ఇతర సందర్భాలలో కూడా గమనించవలసినది.

వాగర్థావివ — అనగా శబ్దము మరియు అర్థము వలె పరస్పరంగా విడదీయరాని విధంగా కలిసియున్నవారు. అర్థాత్, వారు నిత్యసంబద్ధులు. శబ్దమునకు మరియు అర్థమునకు నిత్యసంబంధమున్నదని మీమాంసకులు ప్రతిపాదిస్తున్నారు — "నిత్యః శబ్దార్థసంబంధః" అని.

"జగతః పితరౌ" — వారు సమస్త లోకమునకు తల్లిదండ్రులు. తల్లి మరియు తండ్రి — ఈ ఇద్దరూ కలిసినప్పుడు "పితరౌ" అని ద్వంద్వైకశేషము ఏర్పడుతుంది. అమరకోశములో కూడా — "మాతాపితరౌ పితరౌ మాతరపితరౌ ప్రసూజనయితారౌ" అని చెప్పబడింది.

ఈ విధంగా చెప్పుట ద్వారా, శర్వుడు (శివుడు) మరియు శక్తి — ఈ ఇద్దరూ సమస్త జగత్తును సృష్టించినవారై, ఇష్టార్థప్రదానశక్తి కలవారై, అత్యంత కరుణాస్వరూపులని సూచించబడుతుంది.

పర్వతుని కుమార్తె కావుటవలన ఆమెకు "పార్వతీ" అనే నామము సిద్ధిస్తుంది. "తస్యాపత్యమ్" అనే సూత్రమునుబట్టి అణ్ ప్రత్యయము, "టిడ్ఢాణఞ్" మొదలైన నియమములచే ఙీప్ ప్రత్యయము వచ్చి "పార్వతీ" అనే రూపము ఏర్పడుతుంది.

పార్వతీ చ పరమేశ్వరశ్చ — వీరిద్దరూ కలిసినప్పుడు పార్వతీపరమేశ్వరౌ అని ద్వంద్వసమాసము. ఇక్కడ "పరమ" అనే పదము పరమోత్తమత్వాన్ని సూచిస్తుంది. తల్లికి (పార్వతికి) ఉన్న విశిష్టమైన గౌరవము మరియు పదము చిన్నదిగా ఉండుట వలన, "పార్వతీ" పదమే ముందుగా ప్రయోగించబడింది.

"వాగర్థప్రతిపత్తయే" — అనగా శబ్దమునకు మరియు అర్థమునకు సమ్యగ్జ్ఞానం కలుగుటకై, నేను నమస్కరిస్తున్నాను.

అలంకారవిచారం (సాహిత్య విశ్లేషణ):

ఇక్కడ ఉపమాలంకారము స్పష్టంగా దర్శనమిస్తుంది. దీనిని గురించి ఇలా చెప్పబడింది —

"స్వతఃసిద్ధేన భిన్నేన సంపన్నేన చ ధర్మతః ।
సామ్యమన్యేన వర్ణ్యస్య వాచ్యం చేదేకగోపమా ॥"

కాలిదాసుని కావ్యాలలో ఉపమాలంకారము ప్రధానంగా దర్శనమిస్తుంది. ఇక్కడ "వ" అక్షరము భూదేవతాస్వరూపమైనదిగా, సర్వగురువైన గణేశునికి సంకేతముగా ఉండుటచేత, శుభలాభాన్ని సూచిస్తుంది. అందుకే — "శుభదో మో భూమిమయః" అని చెప్పబడింది. అలాగే "వ" అక్షరము అమృతబీజముగా భావింపబడుటచేత, అభివృద్ధి, గమనం మొదలైన సిద్ధులను కూడా సూచిస్తుంది.

📗 मल्लिनाथसूरि व्याख्यानम् (Hindi)

अवतारिका (परिचय):

रघुवंश नामक इस महाकाव्य की रचना करने की इच्छा से, कवि कालिदास सर्वप्रथम अपने अभीष्ट अर्थ की निर्विघ्न सिद्धि, परंपरा की अविच्छिन्नता तथा फलसिद्धि के साधनस्वरूप, विशिष्ट देवता के नमस्कार को प्रस्तुत करते हैं। क्योंकि

"आशीर्वाद, नमस्कार अथवा विषय-निर्देश — इनमें से कोई एक काव्य-प्रबंध का मुखलक्षण होता है"

इस सिद्धांत के अनुसार, काव्य-निर्माण विशिष्ट शब्द और विशिष्ट अर्थ की प्रतिपत्ति पर आधारित होता है।

वायुपुराणसंहिता के वचनानुसार —

"शब्दजातमशेषं तु धत्ते शर्वस्य वल्लभा ।
अर्थरूपं यदखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः ॥"

शब्दस्वरूप को पार्वती धारण करती हैं और अर्थस्वरूप को परमेश्वर धारण करते हैं। इस प्रकार शब्द और अर्थ दोनों पार्वती–परमेश्वर पर आश्रित हैं। इसी तत्त्व को प्रतिपादित करने के लिए कवि उन दोनों को प्रणाम करता है।

वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥

पदव्याख्या (पद-व्याख्यान):

'वागर्थाविव' — यह एक ही पद है। 'इव' के साथ इसका नित्यसमास है, विभक्ति का लोप है तथा पूर्वपद का स्वर बना रहता है। इस प्रकार का प्रयोग अन्यत्र भी देखा जा सकता है।

वागर्थाविव — शब्द और अर्थ की भाँति वे दोनों नित्य रूप से संयुक्त हैं। अर्थात्, वे नित्य संबद्ध हैं। मीमांसकों के अनुसार शब्द और अर्थ का संबंध नित्य है — "नित्यः शब्दार्थसंबन्धः"।

'जगतः पितरौ' — वे समस्त जगत के माता-पिता हैं। माता और पिता — इस प्रकार 'पितरौ' द्वन्द्वैकशेष होता है। अमरकोश में भी — "मातापितरौ पितरौ मातरपितरौ प्रसूजनयितारौ" कहा गया है।

इससे शिव और शक्ति की सर्वजनकता, अनुग्रहशक्ति तथा परम करुणा सूचित होती है।

पर्वत की पुत्री होने से पार्वती नाम सिद्ध होता है। "तस्यापत्यम्" सूत्र के अनुसार अण् प्रत्यय तथा "टिड्ढाणञ्" आदि नियमों से ङीप् प्रत्यय लगकर 'पार्वती' रूप बनता है।

पार्वती च परमेश्वरश्च — इन दोनों के योग से 'पार्वतीपरमेश्वरौ' द्वन्द्वसमास बनता है। 'परमेश्वर' में 'परम' शब्द सर्वोत्तमता का द्योतक है। माता की प्रधानता के कारण तथा लघु अक्षर होने के कारण 'पार्वती' शब्द का पूर्वनिपात है।

'वागर्थप्रतिपत्तये' — शब्द और अर्थ के सम्यक् ज्ञान के लिए, (मैं) नमस्कार करता हूँ।

अलङ्कारविचार (साहित्यिक विश्लेषण):

यहाँ उपमालंकार स्पष्ट है। इसके बारे में कहा गया है —

"स्वतःसिद्धेन भिन्नेन संपन्नेन च धर्मतः ।
साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकगोपमा ॥"

कालिदास के काव्य में उपमा अलंकार का प्रायः प्रयोग होता है। यहाँ 'व' अक्षर भूदेवता तथा सर्वगुरु गणेश के मगण का प्रतीक होने से शुभलाभ का सूचक है। इसलिए — "शुभदो मो भूमिमयः" कहा गया है। 'व' अक्षर के अमृतबीज होने से प्रचय (वृद्धि), गमन आदि की सिद्धि भी सूचित होती है।

↑ Top