🌟 Welcome to Veda Mantra MAP Prototype
This prototype demonstrates the complete Mūla Artha Pratipatti (MAP) methodology applied to Rigveda 1.1.1 — the very first mantra of the oldest Veda, addressed to Agni.
📿 About This Mantra
Sūkta: Agni Sūkta (RV 1.1)
Ṛṣi: Madhucchandas Vaiśvāmitra
Devatā: Agni
Chandas: Gāyatrī
Viniyoga: Prātaranuvāka, Āgneya Kratu, Sviṣṭakṛt Yājyā
🎯 Special Features
🔤 Vedic Accents
Proper display of Udātta, Anudātta, and Svarita marks using Vijaya Devanagari font with Unicode variants.
📖 Complete Commentary
Full Yāska Nirukta explanation, vyākaraṇa analysis, and detailed viniyoga from Āśvalāyana Śrauta Sūtra.
🔬 Scholarly Depth
Etymology, sandhi rules, accent patterns, and traditional commentarial insights.
MAP – Structure, Methodology & Rationale
Project MAP follows a deterministic, śāstra-aligned methodology in which
Padavibhāga establishes the canonical lexical units, Anvaya–Krama fixes
the semantic order, and all subsequent layers are strictly derived
without introducing new forms. This mirrors classical vyākaraṇa–
mīmāṃsā commentarial practice and ensures pedagogical clarity and
scholarly auditability.
Hierarchical Content Structure (9 Components)
| # | Segment | Description | Explanation | Audience |
|---|
| 1 | Original Text | Complete mantra with Vedic accents | The mantra as preserved in the Saṃhitā with proper udātta-anudātta-svarita marks | Common Reader |
| 2 | Padavibhāga | Canonical word separation | Padapāṭha form - words separated according to traditional analysis | Common Reader |
| 3 | Anvaya–Krama | Syntactic order | Natural prose order for grammatical clarity | Sanskrit Student |
| 4 | Pratipadārtha | Word-by-word meaning | Individual meaning in Hindi, Telugu, and English | Sanskrit Student |
| 5 | Rūpa–Niṣpatti | Morphological derivation | Complete grammatical analysis with stem, gender, case/tense | Sanskrit Student |
| 6 | Sandhi | Junction analysis | Phonetic transformations and rules applied | Sanskrit Student |
| 7 | Samāsa / Grammar | Compound derivation | Etymological analysis and compound formation | Sanskrit Student |
| 8 | Bhāvārtha | Simple meaning (multi-lingual) | Complete translation in accessible language | Common Reader |
| 9 | Special Commentary | Viniyoga, Nirukta & Vyākhyāna | Ritual usage, etymological commentary, and traditional explanations | Scholar |
💖 Rigveda 1.1.1 – Starter
1) Original Text (Saṃhitāpāṭha)
अग्नि.मीळे पुरोहितँ- यज्ञस्य देव.
मृत्विजम्।
होतारं रत्नधातमम्।।
2) Padavibhāga (Padapāṭha)
अग्निम् । ईळे । पुरः-हितम् । यज्ञस्य । देवम् । ऋत्विजम् । होतारम् । रत्न-धातमम्॥
8) Bhāvārtha
Hindi:
मैं अग्नि की स्तुति करता हूँ, जो यज्ञ के पुरोहित हैं, देवता हैं, ऋत्विक् हैं, होता हैं और रत्नों के सर्वोत्तम धारक हैं।
Telugu:
యజ్ఞానికి పురోహితుడు, దేవత, ఋత్విక్, హోత మరియు రత్నాలను ధరించేవాడైన అగ్ని దేవునికి నేను స్తుతి చేస్తున్నాను.
English:
I invoke Agni, the priest placed at the front, the god of the sacrifice, the invoker, the hotar (chief priest), and the supreme holder of treasures.
🎓 Scholar Section
3) Anvaya–Krama
पुरः-हितम् । यज्ञस्य । देवम् । ऋत्विजम् । होतारम् । रत्न-धातमम् अग्निम्। (अहम्) ईळे॥
4) Pratipadārtha
| पुरोहितम् |
पुरोहित / పురోహితుడు |
priest placed in front |
| यज्ञस्य |
यज्ञ का / యజ్ఞము యొక్క |
of the sacrifice |
| देवम् |
देवता / దేవత |
god, deity |
| ऋत्विजम् |
ऋत्विक् / ఋత్విక్ |
priest, sacrificer |
| होतारम् |
होता / హోత |
the invoker, chief priest |
| रत्नधातमम् |
रत्नों का सर्वोत्तम धारक / రత్నాలను ధరించేవాడు |
supreme holder of treasures |
| अग्निम् |
अग्नि को / అగ్నిని |
Agni (accusative/object) |
| ईळे |
स्तुति करता हूँ / స్తుతి చేస్తున్నాను |
I invoke, I praise (verb) |
5) Rūpa Niṣpatti (Morphological Analysis)
- अग्निम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'अग्नि' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः
- ईळे – 'ईड् स्तुतौ' धातुः, आत्मनेपदी, लट्-लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- पुरोहितम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'पुरोहित' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः (पुरः + हित - कृदन्तरूपम्)
- यज्ञस्य – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'यज्ञ' शब्दः षष्ठ्येकवचनान्तः
- देवम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'देव' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः
- ऋत्विजम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'ऋत्विज्' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः
- होतारम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'होतृ' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः
- रत्नधातमम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'रत्नधातम' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः (तमप् प्रत्ययान्तः)
6) Sandhi (Junction Analysis)
- अग्निम् + ईळे → अग्निमीळे (मकारस्य मकार एव, पदान्तत्वात्)
- पुरः + हितम् → पुरोहितम् (विसर्गस्य ओकारादेशः हकारे परे)
- रत्नधातमम् + इति → रत्नधातमम् (पदान्ते मकारः)
7) Samāsa / Grammar (Etymology & Compounds)
- अग्नि – 'अङ्गति स्वर्गे गच्छति हविर्नेतुम्' इत्यग्निः। 'अङ्ग गतौ' धातुः + नि प्रत्ययः (औणादिक)
- पुरोहित – पुरः (अव्ययम्) + हित (धा धातुः) → पुरोहितः। 'पूर्वाधरावराणाम् असि पुर धवश्वैषाम्' (पा.सू.5.3.39)
- यज्ञ – यज् देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु + न प्रत्ययः
- देव – दिव् द्युतौ क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु → देव
- ऋत्विज् – ऋतौ यजति → ऋत्विक् (निपातितः समासः पा.सू.3.2.59)
- होतृ – हु दानादनयोः → तृच् प्रत्ययः → होतृ
- रत्नधातम: रत्नानि धत्ते → रत्नधा (समासः) + तमप् प्रत्ययः → रत्नधातम
📚 Complete MAP Rendering (All 9 Segments)
1) Original Text (Saṃhitāpāṭha with Vedic Accents)
अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् ।
होतारं रत्नधातमम् ॥
ऋग्वेद १.१.१ । ऋषिः - मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः । देवता - अग्निः । छन्दः - गायत्री
2) Padavibhāga (Padapāṭha)
अग्निम् । ईळे । पुरः-हितम् । यज्ञस्य । देवम् । ऋत्विजम् । होतारम् । रत्नधातमम् ॥
3) Anvaya–Krama
(अहम्) पुरोहितं यज्ञस्य देवं ऋत्विजं होतारं रत्नधातमं अग्निम् ईळे।
4) Pratipadārtha
| पुरोहितम् |
पुरोहित / పురోహితుడు |
priest placed in front |
| यज्ञस्य |
यज्ञ का / యజ్ఞము యొక్క |
of the sacrifice |
| देवम् |
देवता / దేవత |
god, deity |
| ऋत्विजम् |
ऋत्विक् / ఋత్విక్ |
priest, sacrificer |
| होतारम् |
होता / హోత |
the invoker, chief priest |
| रत्नधातमम् |
रत्नों का सर्वोत्तम धारक / రత్నాలను ధరించేవాడు |
supreme holder of treasures |
| अग्निम् |
अग्नि को / అగ్నిని |
Agni (accusative/object) |
| ईळे |
स्तुति करता हूँ / స్తుతి చేస్తున్నాను |
I invoke, I praise (verb) |
5) Rūpa Niṣpatti (Morphological Analysis)
- अग्निम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'अग्नि' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः
- ईळे – 'ईड् स्तुतौ' धातुः, आत्मनेपदी, लट्-लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
- पुरोहितम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'पुरोहित' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः (पुरः + हित - कृदन्तरूपम्)
- यज्ञस्य – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'यज्ञ' शब्दः षष्ठ्येकवचनान्तः
- देवम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'देव' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः
- ऋत्विजम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'ऋत्विज्' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः
- होतारम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'होतृ' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः
- रत्नधातमम् – अकारान्त पुंल्लिङ्ग 'रत्नधातम' शब्दः द्वितीयैकवचनान्तः (तमप् प्रत्ययान्तः)
6) Sandhi (Junction Analysis)
- अग्निम् + ईळे → अग्निमीळे (मकारस्य मकार एव, पदान्तत्वात्)
- पुरः + हितम् → पुरोहितम् (विसर्गस्य ओकारादेशः हकारे परे)
- रत्नधातमम् + इति → रत्नधातमम् (पदान्ते मकारः)
7) Samāsa / Grammar (Etymology & Compounds)
- अग्नि – 'अङ्गति स्वर्गे गच्छति हविर्नेतुम्' इत्यग्निः। 'अङ्ग गतौ' धातुः + नि प्रत्ययः (औणादिक)
- पुरोहित – पुरः (अव्ययम्) + हित (धा धातुः) → पुरोहितः। यथा राज्ञः पुरोहितः तदभीष्टं संपादयति, तथाग्निरपि यज्ञस्यापेक्षितं होमं संपादयति
- यज्ञ – यज् देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु + न प्रत्ययः → यज्ञः
- देव – दिव् धातुतः। द्योतनात् दीपनाद्वा देवः। 'दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु'
- ऋत्विज् – ऋतौ यजति → ऋत्विक्। 'ऋत्विग्दधृक्' (पा.सू.3.2.59) इति निपातितः समासः
- होतृ – हु दानादनयोः + तृच् प्रत्ययः → होतृ। 'अग्निर्वै देवानां होता' इति ब्राह्मणम्
- रत्नधातम: रत्नानि धत्ते → रत्नधा (कर्मधारयः) + तमप् प्रत्ययः → रत्नधातमः (यागफलरूपाणां रत्नानाम् अतिशयेन धारयितारम्)
8) Simple Meaning – Bhāvārtha
Hindi:
मैं अग्नि की स्तुति करता हूँ, जो यज्ञ के पुरोहित हैं, देवता हैं, ऋत्विक् हैं, होता हैं और रत्नों के सर्वोत्तम धारक हैं।
Telugu:
యజ్ఞానికి పురోహితుడు, దేవత, ఋత్విక్, హోత మరియు రత్నాలను ధరించేవాడైన అగ్ని దేవునికి నేను స్తుతి చేస్తున్నాను.
English:
I invoke Agni, the priest placed at the front, the god of the sacrifice, the invoker, the hotar (chief priest), and the supreme holder of treasures.
9) Special Annotation / Commentary
Context:
This is the first ṛk of the Rigveda, beginning the Agni Sūkta composed by Madhucchandas Vaiśvāmitra. It establishes Agni as the primary deity for Vedic ritual and introduces the fundamental relationship between word, meaning, and sacred fire.
📜 विनियोग (Ritual Application)
सूक्तविनियोगः (Āśvalāyana Śrauta Sūtra 4.13):
'अवा नो अग्न इति प अग्निमीळे अग्निम् दूतम्' इति।
- प्रातरनुवाकः – आग्नेये क्रतौ विनियुक्तम् (Used in morning recitation during Agni rituals)
- सूक्तनिश्चयः – हीनपादग्रहणात् सूक्तत्वं निश्चितम्। 'सूक्तं सूक्तादौ हीने पादे' (आश्व.श्रौ.1.1) इति परिभाषितत्वात्
- स्विष्टकृद्याज्या (Āśv.Śr.Sū. 2.1): द्वितीयस्यां पवमानेष्टौ स्विष्टकृतो याज्यात्वेन विनियोगः। प्रथमाया ऋचः द्वितीयमन्त्रत्वेन
- समुञ्चयः – पुरोनुवाक्यया याज्या विकल्प्या वा समुच्चिता। पुरोनुवाक्यामनूच्य याज्यया जुहोति इति प्रत्यक्षवचनात्।
🔱 ऋषि-छन्दो-देवता
1. ऋषिः (Seer):
- मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः: 'अग्निम् नव मधुच्छन्दा वैश्वामित्रः' इत्यनुक्रमणिकोक्तम्
- ऋषिपदनिरुक्तिः – 'ऋष गतौ' इति धातुः। 'सर्वधातुभ्य इन्' (उ.सू.4.557), 'इगुपधात् किर्त्' (उ.सू.4.559)
- ऋषित्वहेतुः – वेदप्राप्त्यर्थं तपोनुष्ठतः पुरुषान् स्वयंभूर्वेदपुरुषः प्राप्नोति। 'अजान् ह वै पृश्नीस्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्भ्वभ्योऽनर्षत् तदृषयोऽभवन्' (तै.आ.2.9)
- ऋष्यादिज्ञानावश्यकता –
युगान्तेन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः।
लेभिरे तपसा पूर्वम् अनुज्ञाताः स्वयम्भुवा॥
2. छन्दः (Meter):
- गायत्री – 'आदौ गायत्रं प्राग् हिरण्यस्तूपात्' (नु.12.14) इति परिभाषा
- छन्दोव्युत्पत्तिः – पुरुषस्य पापसंबन्धं वारयितुम् आच्छादकत्वात् छन्द इत्युच्यते
- ब्राह्मणवचनम् – 'छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः' (ऐ.आ.2.5)
- तैत्तिरीयोक्तिः – 'प्रजापतिरग्निमचिनुत स श्वस्फविर्भूत्वातिष्ठत् तं देवा विभ्यतो नोपायन् ते छन्दोभिरात्मानं छादयित्वोपायन् तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्' (तै.सं.5.6.6.1)
3. देवता (Deity):
- अग्निः – 'मण्डलादिष्वाग्नेयमैन्द्रात्' (अनु.12.12) इति सर्वप्रथमे मण्डले आग्नेयं सूक्तम्
- देवपदनिरुक्तिः – द्योतनार्थात् दिव्यति धातुनिमित्तो देवशब्दः। 'दिवा वै नो भूत् इति तद् देवानां देवत्वम्' इति
- अग्निदेवत्वम् – मन्त्रेण द्योतते इत्यर्थः। अस्मिन् सूक्ते स्तूयमानत्वात् अग्निर्देवः
📖 यास्कनिरुक्तम् (Yāska's Etymology)
अग्निशब्दनिर्वचनम् (Nirukta 7.14):
अथातो नुक्रमिष्यामो'ग्निः। पृथिवीस्थानस्तं प्रथमं व्याख्यास्यामोग्निः कस्मात्।
अग्रणीर्भवत्यग्रं यज्ञेषु प्रणीयते'ङ्गं नयति संनममानोङ्गोपनो भवतीति स्थौलाष्ठीविः।
न क्रोपयति न स्नेहयति त्रिभ्य आख्यातेभ्यो जायत इति शाकपूणिः।
इतादक्ताद् दग्धाद्वा नीतात् स खल्वेतेरकारमादत्ते गकारमनक्तेर्वा दहतेर्वा।
नीः परस्तस्यैषा भवत्यग्निमीले।
व्याख्यानम् (Explanation):
- अग्रणीः – देवसेनाम् अग्रे स्वयं नयतीत्यग्रणीः। 'अग्निर्वै देवानाम् अवमः' (ऐ.ब्रा.1.1), 'अग्निरग्रे प्रथमो देवतानाम्' (तै.ब्रा.2.4.3.3)
- यज्ञप्रणयनम् – यज्ञेषु अग्रं पूर्वदिग्वर्त्याहवनीयदेशं प्रति गार्हपत्यात् प्रणीयते
- अङ्गोपनः (स्थौलाष्ठीविः): संनममानः सम्यक् स्वयमेव प्रह्वीभवन् अङ्गं स्वकीयं शरीरं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयति। न क्नोपयति न स्नेहयति किंतु काष्ठादिकं रुक्षयति
- त्रिधातुनिष्पत्तिः (शाकपूणिः):
- इण् गतौ → इतः → अकारम् आदत्ते
- अञ्ज् व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु → अक्तः → गकारम् आदत्ते
- दह भस्मीकरणे → दग्धः → गकारम् आदत्ते
- णी प्रापणे → नीः → ह्रस्वो भूत्वा परः
- समुदायार्थः – यज्ञभूमिं गत्वा स्वकीयम् अङ्गं नयति काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयति
मन्त्रव्याख्या (Nirukta 7.15):
अग्निमीळे'ग्निं याचामि'ईळिरध्येषणाकर्मा पूजाकर्मा वा।
पुरोहितो व्याख्यातः। यज्ञस्य। देवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा द्युस्थानो भवतीति वा यो देवः सा देवता।
होतारं ह्यातारं जुहोतेर्होतेत्यौर्णवाभः। रत्नद्यातमं रमणीयानां धनानां दातृतमम्।
- ईडति – स्तुत्यर्थः प्रसिद्धः। धातूनाम् अनेकार्थत्वात् याञ्च्, अध्येषणा, पूजा इत्यर्थाः अपि अत्र उचिताः
- पुरोहितः – 'पुर एनं दधति' (निरु.2.12, तै.सं.2.1.2.9)
- देवः – दानात् दीपनात् द्योतनात् वा। यज्ञस्य दाता दीपयिता द्योतयिता वा
- होतृ – 'हृयतिधातुतः' इति यास्कः। 'जुहोतिधातुतः' इत्यौर्णवाभः
- रत्नधातमः: रमणीयत्वात् रत्नत्वम्। धातुः = दाता
⚙️ व्याकरणप्रक्रिया (Grammatical Process)
अग्निपदव्युत्पत्तिः –
- धातुजन्मनि – अङ्ग गतौ + नि (औणादिक सू.4.490) → 'अङ्गेर्नलोपश्च' → अग्नि
- स्वरनियमः –
- 'धातोः' (पा.सू.6.1.162) → अकार उदात्तः
- 'आद्युदात्तश्च' (पा.सू.3.1.3) → निप्रत्ययगत इकारः उदात्तः
- 'अनुदात्तं पदम् एकवर्जम्' (पा.सू.6.1.158) → द्वयोर् अन्यतरम् उदात्तम्
- 'सति शिष्टस्वरो बलीयान्' (पा.सू.6.1.158.9) → अन्तोदात्तम् अग्निप्रातिपदिकम्
- अखण्डप्रातिपदिकमते (गार्ग्यः): 'फिटोन्त उदात्तः' (फि.सू.1) → अन्तोदात्तत्वम्
निर्वचनसिद्धान्तः (Nirukta 2.1):
अथ निर्वचनं तद्येषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्यातां तथा तानि निर्ब्रूयात्।
अथानन्वितेथाप्रादेशिके विकारेर्थनित्यः परीक्षेत केनचिद् वृत्तिसामान्येन।
अविद्यमाने सामान्येप्यक्षरवर्णसामान्यं निर्वचन्न् न ब्रूयात् तत्वेव न निर्ब्रूयात्।
- प्रादेशिकगुणान्वयः – स्वरसंस्कारौ (उदात्तादिः, निप्रत्ययादिः च) प्रादेशिकेन (अङ्गधातुना) गुणेन (गतिरूपार्थेन) अन्वितौ स्याताम्
- अप्रादेशिकविकारे – अग्रनयनादिरूपः क्रियाविशेषः प्रदेशेन एकदेशेन नाभिधीयते। तदा अर्थनित्यः पुमान् वृत्तिसामान्येन (क्रियात्वसाम्येन) परीक्षेत
- अक्षरवर्णसाम्यम् – स्थौलाष्ठीविः अकारसाम्यात्। शाकपूणिः गकारसाम्यात्
🎵 स्वरविश्लेषणम् (Accent Analysis)
पदस्वरविधानम् –
- ईळे – 'तिङ्ङतिड़ः' (पा.सू.8.1.28) → सर्वम् अनुदात्तम्। संहितायाम् 'उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः' (पा.सू.8.4.66) → ईकारः स्वरितः। एकारस्य 'स्वरितात् संहितायाम् अनुदात्तानाम्' (पा.सू.1.2.39) → ऐकेश्रुत्यं प्रचयः
- पुरोहितम् –
- 'पूर्वाधरावराणाम् असि पुर धवश्वैषाम्' (पा.सू.5.3.39) → पुरादेशः
- 'दधातेर्हिः' (पा.सू.7.4.42) → हित प्रत्ययस्वरेण अन्तोदात्तः
- 'तत्पुरुषे तुल्यार्थे' (पा.सू.6.2.2) वा 'गतिरनन्तरः' (पा.सू.6.2.49) → पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्
- ओकार उदात्तः, शेषम् अनुदात्तम्
- यज्ञस्य – 'यजयाच' (पा.सू.3.3.90) → नङ्प्रत्यये सति अन्तोदात्तः। विभक्तेः 'सुप्स्वरेण' (पा.सू.3.1.4) → अनुदात्तत्वे सति स्वरितप्रचयः
- देवम् – पचाद्यजन्तः (पा.सू.3.1.134)। फिट्स्वरेण (फि.सू.1) वा प्रत्ययस्वरेण (पा.सू.3.1.3) वा चित्स्वरेण (पा.सू.6.1.163) → अन्तोदात्तः
- ऋत्विजम् – 'ऋत्विग्दधृक्' (पा.सू.3.2.59) निपातितः। 'गतिकारकोपपदात् कृत्' (पा.सू.6.2.139) → कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण अन्तोदात्तः
- होतारम् – तृन्प्रत्ययान्तः (पा.सू.3.2.135)। नित्स्वरेण आद्युदात्तः (पा.सू.6.1.197)
- रत्नधातमम्: 'निब्वपयस्यानिसन्तस्य' (फि.सू.26) → रत्नः आद्युदात्तः। समासे अन्तोदात्तः वा कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः। तमप्प्रत्ययस्य (पा.सू.5.3.55) पित्स्वरेण अनुदात्ते सति स्वरितप्रचयः
📚 ब्राह्मणवचनानि (Brāhmaṇa Statements)
- अग्नेः प्राथम्यम्:
- 'अग्निर्मुखं प्रथमो देवतानाम्' (ऐ.ब्रा.1.4)
- 'अग्निर्वै देवानाम् अवमः' (ऐ.ब्रा.1.1)
- 'अग्निरग्रे प्रथमो देवतानाम्' (तै.ब्रा.2.4.3.3)
- 'स वा एषोग्रे देवतानाम् अजायत तस्मादग्निर्नाम' (वाज.)
- अग्नेः होतृत्वम्: 'अग्निर्वै देवानां होता' (ऐ.ब्रा.3.14)
- छन्दसां रक्षणम्:
- 'छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः' (ऐ.आ.2.5)
- 'प्रजापतिरग्निमचिनुत स श्वस्फविर्भूत्वातिष्ठत् तं देवा विभ्यतो नोपायन् ते छन्दोभिरात्मानं छादयित्वोपायन् तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्' (तै.सं.5.6.6.1)
- 'देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशन् ते छन्दोभिरात्मानम् अच्छादयन् यदेभिरच्छादयन् तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्' (छां.उ.1.4.2)
- ऋषिप्राप्तिः – 'अजान् ह वै पृश्नीस्तपस्यमानान् ब्रह्म स्वयम्भूभ्योनर्षत् तदृषयोऽभवन्' (तै.आ.2.9)
💭 स्मृतिवचनानि (Smṛti Statements)
ऋष्यादिज्ञानावश्यकता –
अविदित्वा ऋषिं छन्दोदैवतं योगमेव च।
योध्यापयेज्जपेद्वापि पापीयाञ्जायते तु सः॥
ऋषिच्छन्दोदैवतानि ब्राह्मणार्थं स्वराद्यपि।
अविदित्वा प्रयुञ्जानो मन्त्रकण्टक उच्यते॥
वेदाध्ययननियमः –
स्वरो वर्णः पदं मात्रा बलं साम च संततम्।
इत्येतत् मूलकं ज्ञेयं वेदशास्त्रम् इदं द्विजैः॥
युगान्तेन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः।
लेभिरे तपसा पूर्वम् अनुज्ञाताः स्वयम्भुवा॥